راهنمای کاشت زعفران
زعفران یکی از ارزشمندترین گیاهان ایران است که با رنگ و رایحه ای دل انگیز و مزه ای دلپذیر جهانیان را مجذوب خود کرده است. زعفران گیاهی کم توقع بوده، میتوان آن را در محیط و شرایط خانه مانند باغچه، پشت بام و یا در گلدان کشت داد. بعد از کاشت زعفران در گلدان تا پنج تا شش سال نیاز به تعویض گلدان وجود ندارد، همچنین طریقه کاشت این گیاه در گلدان با شرایط کاشت گیاه در محیط باز و مزرعه متفاوت بوده، توجه به زمان کاشت، قرار دادن گلدانها در محل مناسب و نحوه آبیاری ضروری است.
گیاه شناسی زعفران
زعفران (Crocus sativus) از تیره زنبق سانان ( Iridaceae ) می باشد. زعفران گیاهی است علفی، چند ساله، دارای کورم ( پداژه ) سفید رنگ که روی آن جوانه های راسی و جانبی وجود دارد. ریشه افشان، کوتاه و به طور معمول از قاعده کورم بر روی یک دایره خارج می شود. گل شامل گلپوش 6 قطعه ای 3 کاسبرگ و 3 گلبرگ، همرنگ و خوشبو، دارای 3 پرچم با بساک زرد رنگ، مادگی آن دارای خامه سفید، کلاله 3 شاخه ای و قرمز رنگ است.
برگ ها باریک و بلند به رنگ سبز تیره یا چمنی به طول حدود 20 تا 50سانتی متر، به تعداد 11- 5 برگ، گل ها و برگ ها داخل لوله ای غشایی به نام اسپات ( چمچه ) قرار می گیرند که وظیفه حمایت برگ و گل تا خارج شدن از خاک را به عهده دارد. این گیاه سه گان می باشد و تولید بذر نمی کند.
شرایط اکولوژیک مورد نیاز زعفران
شرایط اکولوژیکی مناسب برای کاشت و پرورش گیاه زعفران به شرح زیر می باشد:
-
خاک: گیاه زعفران در تمامی خاکها اعم از سبک و شنی و یا رسی و سنگین قابل کشت می باشد ولی بهترین رشد وعملکرد را در خاکهای هوموس دار با بافت متوسط لومی دارد. -
آبیاری: گیاه زعفران به آب زیاد احتیاج ندارد. توجه داشته باشید، در فاصله دو آبیاری خاک را خشک نگهدارید.همچنین بعد از پایان عمر برگهایش، آبیاری گیاه را قطع کنید. -
کوددهی: موقعی که عمر گلهای زعفران به پایان رسید هر هفته با کودهای تقویتی آن را تقویت کنید، زمانی که برگهایش خشک شد دیگر به آن کود ندهید. -
نور : گیاه زعفران آفتابدوست است و دوستدار نور کامل میباشد. -
دما: زعفران برای رشد، نیاز به گرمای متوسط داشته، گرما به باز شدن شکوفههای زعفران کمک میکند. به طور کلی هر چه نور و گرما بیشتر باشد سرعت رشد جوانهها بیشتر خواهد بود.
آب و هوای مناسب جهت کاشت زعفران
زعفران گیاهی است گرمسیری و در نقاطی که آب و هوای معتدل داشته و دارای تابستان های گرم و خشک و آفتابی و پاییز و زمستان نسبتا ملایم دارد، به خوبی رشد می کند و می شود در این مناطق کاشت زعفران را انجام داد. لازم به ذکر است که این موضوع ممکن است در همه شرایط صادق نباشد زیرا احتمال دارد گیاه به صورتی با محیط سازگار شود چنانچه در همدان که در ردیف شهرهای سردسیری ایران است، زراعت و کاشت زعفران نتایج رضایت بخشی داده است.
پیاز زعفران تابستان فعالیت ندارد، دوره بیداری و فعالیت آن از حدود آبان تا اردیبهشت است و با شروع فصل گرما برگ هایش زرد شده و می خشکد و پیاز به خواب می رود پس زمین های گرم و خشک جای مناسبی برای کشت زعفران است.
مراحل کاشت زعفران در گلدان
مراحل کاشت پیاز زعفران در گلدان به شرح زیر می باشد:
-
گلدان مناسب برای کاشت پیاز زعفران را انتخاب کنید. سعی کنید گلدان از جنس سفالی و نسبتا بزرگ باشد. همچنین دارای سوراخهای بزرگی در ته گلدان برای زهکش باشد تا آب اضافی به راحتی خارج شده و زهکشی به خوبی صورت گیرد. -
درون گلدان را با خاک مناسب شامل مخلوطی از خاک باغچه به همراه مقداری کود پوسیده دامی یا ورمی کمپوست پر نمایید. -
گلدان خود را به پنج قسمت، تقسیم نموده و در هر قسمت، حدود پنج پیاز با عمق ۱۵سانتیمتر بکارید. -
پیازهای زعفران را رو به بالا با فاصله ۳ سانتیمتر از هر طرف بچینید. -
بهتر است پیازهای زعفران را به فاصله 10 تا 15 سانتی متر در گلدان گذاشته و حداقل 10 سانتی متر روی آن خاک بریزید.
روش آبیاری زعفران
توجه داشته باشد، کشت پیاز زعفران، در هر زمانی صورت گرفته باشد باید آبیاری به مهرماه موکول شود. در مهرماه یک یا دو بار آبیاری به فاصله ۱۰ روز صورت می گیرد.
آبیاری به میزانی است که آب اضافه از کف گلدان خارج شود (به دلیل خشکی خاک گلدان باید از خیس شدن تمام خاک گلدان و اشباع شدن خاک از آب اطمینان حاصل کرد ).
در صورتیکه کاشت پیاز را در مهر ماه انجام داده اید، 10 روز بعد از کاشت پیازها، آبیاری را شروع کنید.
محل قرار دادن گلدان زعفران
توجه داشته باشید، از زمان کاشت پیازها تا قبل از اولین آبیاری بهتر است گلدان ها در مکان خنک و کم نوری قرار دهید. ولی بعد از آبیاری، گلدانها را در زیر نور مستقیم خورشید قرار دهید. قرار دادن گلدانها در پشت بام یا بالکنها میتواند برای رفع احتیاجات گیاه مفید باشد.
گلدانها را می توانید تا آخر بهار آینده در همین محل قرار دهید. تنها تابستان گلدانها را به مکان خنک تر و کم نور منتقل کرده و دوباره با آبیاری مهرماه به مکانی با تابش مستقیم خورشید برمی گردانیم.
پیاز زعفران گلهایش دراوایل آبانماه میروید. گل های زعفران ماندگاری زیادی ندارند، بنابراین توجه داشته باشید، گلهای روییده شده را در یکی دو روز اولیه رشد، برداشت کنید زیرا بعد از ۳ الی ۴ روز پژمرده می شوند.
مراحل کاشت پیاز زعفران در زمین زراعی
تهیه زمین جهت کاشت زعفران
در تهیه زمین به منظور کاشت زعفران لازم است توجه و دقت خاصی معمول شود ابتدا در فرصتهای مناسب در پائیز یا زمستان زمین مورد نظر را شخم عمیق میزنند درصورتی که شرایط مناسب نبوده یا دسترسی به تراکتور مقدور نباشد میتوان شخم را در پایان بهار یا اوایل تیرماه نیز انجام داد.
در زراعت مکانیزه زعفران زمین را در پاییز سال قبل از کشت با گاو آهن شخم عمیق میزنند در بهار پس از قطع بارانهای بهاری خاک را با انجام شخم متوسط ضمن سله شکنی از وجود علفهای هرز پاک میکنند در مرداد یا شهریور پس از پخش 80 – 40 تن کود حیوانی و 200 کیلوگرم فسفات آمونیوم زمین را به صورت فارو درمیآورند و برای کاشت زعفران آماده میکنند.
خاک مناسب جهت کاشت و پرورش زعفران
زعفران در زمین های شور، رسی یا خیلی شنی رشد نمی کند بلکه بهترین نوع خاک برای رشد آن خاک شنی ـ رسی است که مقدار کمی آهک داشته باشد، PH خاک باید بین 8 ـ 7 بوده، خاک مزرعه حاصلخیز و شیرین بوده و از علف های هرز پاک باشد در ضمن کاشت گیاه زعفران را باید در زمینی باشد که از چند سال قبل در آن زعفران کشت نشده باشد.
زمان مناسب جهت کاشت زعفران
از مرداد ماه تا مهر ماه می توان به کاشت زعفران اقدام نمود. پس از کاشت پیاز زعفران در زمین به مدت 7 ـ 4 و در بعضی مناطق تا 10 سال باقی مانده و محصول می دهد و از این نظر احتیاجی به کاشت مجدد زعفران در سال های بعد ندارد.
روش کاشت زعفران
برای کاشت پیاز زعفران ابتدا چالههای یک ردیف را با بیل درمیآورند و در داخل هر چاله از 15 – 3 پیاز قرار میدهند. عمق کاشت پیاز زعفران 20 – 15 سانتیمتر در نظر گرفته و در موقع کاشت سر پیازها باید رو به بالا قرار گیرد. پیازها در عمق 20 سانتیمتری در زمستان از سرما و یخبندان و سایر تنشهای محیطی و در تابستان از گرما زدگی مصون میمانند.
برای کاشت زعفران 5 – 4 نفر شرکت میکنند به این ترتیب که یک نفر با بیل چالهها را درمیآورند دو نفر پیازهای قابل کشت را به صورت دستههای 3 تا 5 یا 15 تائی انتخاب میکنند.
نفر چهارم پیازها را در داخل چالهها قرار میدهند و بقیه نفرات کار خود را ادامه میدهند تا تمام زمین زعفران کاشته شود. سرانجام سطح مزرعه را که نامسطح شده با بیل یا مالهای که صاف و فشرده میسازند تا پیازها به خاک بچسبد. زمین کشت شده به همین صورت تا موقع آبیاری پائیزه رها میشود قبل از آبیاری در حدود 20 – 10 تن کود حیوانی کاملا پوسیده با بیل در سطح زمین پخش مینمایند. پس از انجام عمل کاشت زعفران روی شیارها را با ماله پوشانده و زراعت ردیفی به نظر میرسد.
مقدار و نوع پیاز زعفران
پیاز زعفران باید درشت، سالم، بدون زخم، شاداب و عاری از هر نوع بیماری بوده و سن آنها از 7 سال تجاوز نموده و پوست های اضافی و کپه هر پیاز را جدا می کنند. (کپه همان جای ریشه زایی در ته پیاز است که چوب پنبه ای و خشک می باشد) برای اینکه غده ها پس از کاشت زعفران مورد حمله آفات و امراض قرار نگیرند بهتر است قبل از کاشت زعفران با سموم جیوه ای از قبیل سرزان، تری تیزان، گرانوزال و برای هر 100 کیلو پیاز 500 ـ 300 گرم سم مصرف نمود.
مقدار لازم پیاز برای کاشت زعفران در هر هکتار 2 تن غده می باشد. اگر در سال هفتم به بعد غده ها بیرون آورده نشوند گیاه ضعیف شده و غده ها پوک می گردند و پس از یکی دو سال به کلی از بین می روند. در سال هفتم مقدار غده ای که از زمین می توان بیرون آورد 5 برابر مقدار کشت شده در سال اول است.
مقدار و نوع کود برای کاشت زعفران
گیاه زعفران به مواد غذایی فراوانی احتیاج دارد. از دادن کود تازه حیوانی بایستی خودداری شود و فقط کود پوسیده استفاده نمود. به طور کلی در هر هکتار زعفران کاری نیاز به 50 ـ 30 تن کود حیوانی پوسیده به همراه 200 کیلوگرم کود شیمیایی مثل فسفر و پتاس به زمین داده می شود. مصرف 100 کیلو کود اوره به همراه 15 ـ 10 تن کود حیوانی برای هر سه سال یک بار می تواند بهترین پیشنهاد برای کشاورز زعفران کار به حساب آید.
نحوه آبیاری بعد از کاشت زعفران
پس از کاشت پیاز زعفران در زمین مزرعه را باید بلافاصله آبیاری کرد در صورتی که قبل از کاشت زعفران مزرعه آبیاری شده باشد می توان آبیاری را چند روز پس از کاشت انجام داد. زعفران گیاهی است مقاوم به کم آبی و اولین آبیاری پاییزه باید حتما 15 روز قبل از بیرون آمدن ساقه گل ها انجام گیرد.
اگر آبیاری جلوتر از مهرماه و به کرات انجام شود ابتدا برگ ها ظاهر می شوند و سپس گل ها پدیدار می گردند و در این صورت چیدن گل ها به سختی انجام خواهد گرفت و چه بسا گل ها بین برگ ها باقی مانده و از بین خواهند رفت.
پس از کاشت پیاز زعفران تا زمان برداشت محصول مزرعه را فقط یک بار باید آبیاری نمود چون زعفران گیاهی مخصوص مناطق خشک است بنابراین به آب زیاد احتیاج ندارد ولی اگر بعد از برداشت محصول در طول زمستان چند آب به مزرعه داده شود، به درشت شدن پیاز زعفران کمک می کند.
سله شکنی پس از کاشت زعفران
بعد از آبیاری اول به محض گاورو شدن زمین سطح مزرعه باید سله شکنی شود به نحوی که پیازها صدمه نبینند بهترین وسیله سله شکنی کج بیل و بیل شیار دار و گاو آهن ایرانی و کولتیواتر است. سله شکنی باعث میشود که گلها به آسانی از خاک بیرون آمده و کود حیوانی با خاک مخلوط گردد.
در مواقعی که زارع نتوانسته باشد به زمین خود کود دهد قبل از اجام آبیاری میتوان کود لازم را در سطح خاک پخش نموده و با شخم سطحی با خاک مخلوط نمود و بعد از این عمل که در واقع حکم سله شکنی را دارد جهت هموار نمودن زمین و چسباندن خاک به پیازهای زعفران زمین را ماله میکشند.
پس از کاشت و برداشت زعفران باید علفهای هرز از بین برد. علفهای هرز از طریق رقابت با گیاه زعفران از نظر آب و مواد غذایی و نور خورشید سبب کاهش محصول میشود علاوه بر این ممکن است در مراحل کاشت زعفران و برداشت زعفران مزاحمتهایی ایجاد و میزبان تعدادی از بیماریها و حشرات و بخصوص نماتد باشد.
وجین مزرعه در هر موقع که علفهای هرز رشد کردند ضروری است. در مزارع زعفران اولین وجین بعد از آبیاری دوم انجام و این وجین باعث از بین رفتن علفهای هرز مزرعه زعفران میگردد.
بطور معمول اولین وجین زعفران بعد از برداشت گلهای زعفران و دومین آن در صورت لزوم به فاصله در حدود یک ماه قبل از آب سوم انجام میشود. در مورد مبارزه شیمیایی با علفهای مزرعه باید توجه کرد که چون اثر این علف کشها بر روی گیاه آزمایش نشده لذا باید به هنگام رشد بوتههای زعفران از مصرف علفکشهای شیمیایی خودداری شود.
برداشت زعفران
مزرعه زعفران در سال اول محصول قابل توجهی نخواهد داد و فقط تعدادی از غده هایی که درشت بوده و ذخیره غذایی کافی داشته اند گل داده و تولید محصول می کند. معمولاً اواسط آبان ماه گل های بنفش رنگی در مزرعه ظاهر می شود و به محض پیدایش اولین گل برداشت آغاز شده و تقریبا سه هفته ادامه دارد.
موقعی که گل ها ظاهر می شوند، مزرعه زعفران خوش منظره، معطر و به رنگ ارغوانی یا بنفش خوش رنگی در می آید و یکی از زیباترین چشم اندازهای طبیعت را زمانی می توان دید که مزرعه زعفران به گل نشسته است زیرا در آغاز سرما و خزان کلیه گیاهان که هیچ گلی در صحرا نیست گل می دهند.
برای چیدن گل ها پیش از آنکه خورشید صبحگاهی اشعه نارنجی خود را بر مزرعه پوشیده از گل بتاباند، برداشت شروع و تا ساعت 9 صبح ادامه می یابد. عملیات گل چینی حدودا 25 ـ 15 روز به طور می انجامد.
بیشتر بخوانید:
گل ساعت و روش تکثیر این گیاه
با روش کاشت گل نرگس آشنا شوید
نگهداری ، تکثیر و کاشت گل سنبل